یک هفته قطع دسترسی اوکراین به تصاویر ماهوارهای آمریکا کافی بود تا یک واقعیت ژئوپلیتیکی عریان شود: کشوری که «چشمهای آسمان» را در اختیار دارد، میتواند بخشی از قدرت نظامی دیگران را با یک تصمیم سیاسی خاموش کند؛ حالا ۵۵ کشور در حال ساختن راه فرارند.
واشنگتن و از دست رفتن تصور «دسترسی تضمینشده»
مارس ۲۰۲۵ برای نظام امنیتی جهان فقط یک وقفه کوتاه در اشتراکگذاری اطلاعات نبود؛ یک هشدار بود. دولت ترامپ برای حدود یک هفته اشتراکگذاری اطلاعاتی با اوکراین را متوقف کرد و آژانس ملی اطلاعات جغرافیایی آمریکا نیز از طریق Maxar دسترسی کاربران اوکراینی به برنامه GEGD را قطع کرد؛ همان سامانهای که مسیر اصلی انتقال تصاویر ماهوارهای تجاری آمریکا به کییف بود.
دسترسی پس از مذاکرات جده بازگشت، اما چیزی که از بین رفت، تصور «دسترسی تضمینشده» بود. برای وزارتخانههای دفاع از ورشو تا سئول، پیام روشن بود؛ وقتی زیرساخت اطلاعاتی در اختیار شریک دیگری است، انتخابات و تغییر اولویتهای سیاسی آن شریک میتواند ناگهان به یک آسیبپذیری نظامی تبدیل شود.
اکنون واکنش کشورها در اعداد دیده میشود. Novaspace پیشبینی کرده است بین سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵، ۲۳۰۶ ماهواره ISR نظامی پرتاب شود؛ در حالی که این رقم در دهه قبل فقط ۴۸۵ ماهواره بود. یعنی جهشی نزدیک به پنج برابر.
«ماهواره مردم» و شکستن انحصار
انقلاب فضایی جدید از یک قرارداد چندمیلیارددلاری دولتی آغاز نشد؛ از یک کارزار مردمی در اوکراین آغاز شد. بنیاد خیریه Serhiy Prytula حدود ۱۶ میلیون دلار جمعآوری کرد و به جای خرید پهپاد، دسترسی به یک ماهواره SAR شرکت ICEYE را خرید.
تا زمان خاموشی مارس ۲۰۲۵، اوکراین به مجموعهای از ماهوارههای ICEYE دسترسی پیدا کرده بود و بنا بر اعلام اداره اطلاعات دفاعی این کشور، بیش از ۵۲۰۰ تصویر از تأسیسات نظامی روسیه دریافت کرده بود؛ ۴۰ درصد این تصاویر مستقیماً در هدفگیری حملات به کار رفت.
اهمیت این تحول فقط در تعداد تصاویر نیست. ماهوارههای SAR میتوانند برخلاف ماهوارههای اپتیکی، در شب و زیر ابر و دود تصویربرداری کنند. وضوح ۲۵ سانتیمتری ICEYE نیز امکان شناسایی خودروهای منفرد را فراهم میکند.
به این ترتیب، فناوری تجاری بخشی از انحصاری را که زمانی در اختیار قدرتهای بزرگ بود شکست. همان اتفاقی که برای اوکراین یک ابزار جنگی ساخت، برای سایر کشورها نیز یک پیام داشت: برای داشتن «چشم در آسمان» الزاماً نباید منتظر اجازه یک ابرقدرت ماند.
۵۵ کشور وارد بازی شدهاند؛ فضا دیگر حاشیه جنگ نیست
اکنون دستکم ۵۵ کشور بودجه اختصاصی دفاع فضایی دارند؛ در حالی که یک نسل پیش این حوزه عملاً در اختیار آمریکا و شوروی بود.
در سال ۲۰۲۵، دفاع ۵۴ درصد از کل هزینه فضایی دولتها را به خود اختصاص داد؛ حدود ۷۳.۵ میلیارد دلار از ۱۳۷.۴ میلیارد دلار. Novaspace پیشبینی میکند این رقم تا سال ۲۰۲۸ به حدود ۱۲۱ میلیارد دلار برسد.
همزمان، معماری قدرت فضایی در حال تغییر است. عصر ماهوارههای بزرگ، گرانقیمت و منفرد در حال عقبنشینی است و صورتهای فلکی متشکل از صدها و هزاران ماهواره کوچک در مدار پایین زمین جای آن را میگیرند.
این تغییر فقط مسئله هزینه نیست؛ مسئله بقاست. نابودی یک ماهواره کوچک، دیگر به معنای نابودی کل سامانه نیست. قدرت در فضا از یک «نقطه حیاتی» به شبکهای توزیعشده منتقل میشود.
آمریکا نیز صرفاً نظارهگر این تحول نیست. فرماندهی فضایی این کشور خواستار «آتش فضایی یکپارچه» شده و دکترین جدید نیروی فضایی آمریکا از پایین آمدن آستانه حملات جنبشی در مدار سخن میگوید. فضا دیگر صرفاً محل استقرار ماهوارهها نیست؛ به بخشی از معماری جنگ تبدیل شده است.
فرار از وابستگی؛ ورود به ازدحام مداری
اما این مسابقه یک تناقض بزرگ را هم با خود حمل میکند. کشورها برای فرار از وابستگی به یک قدرت، در حال ساختن محیطی هستند که کنترل آن برای همه دشوارتر میشود.
اکنون حدود ۱۸ هزار ماهواره فعال در مدار زمین وجود دارد و این رقم ممکن است تا ۲۰۳۶ به ۵۰ تا ۱۰۰ هزار برسد. برای مدیریت این ازدحام، Novaspace پیشبینی میکند طی ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴ حدود ۶۱ میلیارد دلار در آگاهی موقعیتی فضایی (SSA) سرمایهگذاری شود که ۵۲ میلیارد دلار آن سهم برنامههای دفاعی خواهد بود.
این همان تناقضی است که مسابقه فضایی جدید را پیچیده میکند؛ کشورها میخواهند حاکمیت فضایی بیشتری داشته باشند، اما هرچه ماهوارههای بیشتری به مدار میفرستند، بیشتر به شبکههای ردیابی، نظارت و دادههای دیگران نیاز پیدا میکنند.
تعلیق یکهفتهای دسترسی اوکراین نشان داد کنترل اطلاعات فضایی میتواند به اهرم قدرت سیاسی تبدیل شود. پاسخ جهان به این هشدار، ساخت ماهوارههای بیشتر، صورتهای فلکی بیشتر و بودجههای دفاعی بزرگتر است.
اما نتیجه نهایی ممکن است چیزی فراتر از استقلال باشد؛ مداری که قرار بود کشورها را از وابستگی به قدرتهای بزرگ رها کند، ممکن است به شلوغترین و نظامیترین میدان رقابت ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شود؛ میدانی که در آن خاموش کردن یک «چشم» دیگر کافی نیست، چون جنگ بر سر کل شبکه است.
نظر شما